13.10.2026

Kłopoty z relacyjnością. Eksperymenty metodologiczne wokół infrastruktury więcej niż ludzkiej.

Wykład będzie próbą uporządkowania kilku problemów metodologicznych i metodycznych, które pojawiły się w moich badaniach infrastruktury transportowej, wodociągowej i kanalizacyjnej. Punktem wyjścia jest relacyjne rozumienie infrastruktury, rozwijane w obrębie antropologii rzeczy, studiach nad materialnością oraz w ramach zwrotu infrastrukturalnego, zgodnie z którym infrastruktury trudno sprowadzić do materialnych obiektów o wyraźnie określonych granicach. Drogi, sieci wodne i kanalizacyjne funkcjonują poprzez relacje z innymi systemami, materiałami, organizmami oraz procesami środowiskowymi, a prowadzone przeze mnie badania (nie tylko terenowe) zaczęły ujawniać miejsca, w których te początkowo odrębne pola nakładają się na siebie, krzyżują i wzajemnie przekształcają.
Relacyjność traktuję jako kategorię wymagającą empirycznego doświadczenia i sprawdzenia. Jeżeli infrastruktura jest relacyjna, pozostaje pytanie, które relacje mają znaczenie dla jej działania, w jaki sposób je rozpoznawać oraz gdzie wyznaczać granice analizy, aby relacyjność nie stała się ogólnym stwierdzeniem, że wszystko jest ze wszystkim powiązane. Problem ten staje się szczególnie wyraźny po rozszerzeniu badań infrastrukturalnych o perspektywy więcej niż ludzkie. Szczeżuje wielkie i bakterie luminescencyjne uczestniczą w biomonitoringu jakości wody, mikroorganizmy osadu czynnego wykonują zasadniczą część biologicznego oczyszczania ścieków, właściwości wody wpływają na projektowanie i funkcjonowanie systemów technicznych, a produkty przemian zachodzących w kanalizacji przechodzą do powietrza i podlegają dalszym oddziaływaniom temperatury, ciśnienia, wilgotności oraz wiatru. W badaniach transportu (zwłaszcza wodnego) podobne pytania pojawiają się wtedy, gdy infrastruktury przeznaczone do przemieszczania ludzi i rzeczy zaczynają być analizowane także jako warunki mobilności organizmów oraz procesów ekologicznych.
Takie rozszerzenie pola antropologicznej uważności okazuje się jednak generować zasadnicze trudności poznawcze. Nie zakładam już, że antropologia więcej niż ludzka daje dostęp do perspektywy innych organizmów, materii czy zjawisk fizycznych. Reakcję małża oczywiście można obserwować i rejestrować, metabolizm bakterii opisywać za pomocą wiedzy biologicznej, a ruch wody czy rozchodzenie się substancji w powietrzu rekonstruować dzięki pomiarom i wiedzy eksperckiej, lecz żadna z tych praktyk nie oznacza przyjęcia pozaludzkiego punktu widzenia. Próba przemawiania w imieniu innych bytów pozostaje uwikłana w ludzki język, praktyki naukowe, instytucjonalne reguły wytwarzania wiedzy oraz politykę reprezentacji.
Interesuje mnie zatem mniej możliwość osiągnięcia perspektywy więcej niż ludzkiej, a bardziej to, co próba deantropocentryzacji robi z warsztatem antropologicznym. Badania infrastruktury okazują się pod tym względem szczególnie wymagające. Dostęp do wielu jej elementów jest ograniczony, część badanych przeze mnie procesów zachodzi poza skalą bezpośredniej percepcji, a wiedza o nich powstaje poprzez urządzenia pomiarowe, wskaźniki biologiczne, dokumentację, ekspertów innych dyscyplin, doświadczenia sensoryczne oraz ślady i skutki działania systemów. Wykład potraktuję więc jako prezentację kilku badawczych prób, obejść i niepowodzeń, które pozwalają zapytać zarówno o użyteczność relacyjnej i więcej niż ludzkiej antropologii infrastruktury, jak i o granice poznania, które podejścia te ujawniają zamiast usuwać.

Agata Stanisz – Antropolożka społeczna, etnografka, profesorka Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, pracuje w Instytucie Antropologii i Etnologii UAM. Jej zainteresowania badawcze obejmują antropologię infrastruktury, mobilności i transportu, antropologię dźwięku oraz antropologię środowiskową. W ostatnich latach zajmuje się przede wszystkim relacjami między (hydro)infrastrukturami technicznymi i środowiskiem, hydrodziedzictwem, materialnością wody oraz udziałem istot pozaludzkich w funkcjonowaniu systemów infrastrukturalnych. Interesuje ją również rola wiedzy lokalnej i eksperckiej w działaniach na rzecz ochrony lokalnych wód śródlądowych, a także metodologiczne konsekwencje relacyjnych i więcej niż ludzkich podejść w antropologii.